کلام امامیه در مباحث مربوط به قاعده لطف، شاهد تطوری بوده است. این تطور، در محورهای مختلف، از جمله در بخش ادله و کارکردها، واقع شده است. مسئله پژوهش حاضر، کشف تطور قاعده لطف در این دو محور است. بر پایه این پژوهش روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تاریخی- تطوری سامان‌یافته، می‌توان سه دوره جدا برای آن ترسیم کرد: دوره تکوین، دوره رشد و توسعه و دوره تثبیت. در دوره تکوین، فقط ابواسحاق ابراهیم بن نوبخت، به‌صورت ضمنی و کوتاه از لطف و دلیل آن سخن گفته و تنها او دو دلیل بر وجوب لطف اقامه کرده و در چند مسئله با صراحت به این قاعده استناد کرده است. در دوره رشد و توسعه، جهشی آشکار در بحث از قاعده لطف صورت گرفت که آثار آن، اقامه نُه دلیل بر وجوب لطف و استناد به این قاعده در بیش از سی مورد است. ره‌آورد دوره‌ی تثبیت را نیز می‌توان در ذکر برخی ادله و کارکردهای جدید برای قاعده لطف خلاصه کرد؛ مانند: دلیل ازاحه عذر، دلیل مصلحت و دلیل عدم تخلف معلول از علت و به‌کارگیری قاعده لطف در بحث کلام الهی، معرفت خداوند و حفظ قرآن از تحریف.